مهرگان جشن مهرورزان
به گزارش رهآوردمهر، به مناسبت جشن مهرگان سهشنبه 22 مهرماه 1404 مراسمی با عنوان «جشنهای کهن ایران زمین» به همت کانون فرهنگ و زندگی با همراهی رهآورد مهر در فرهنگسرای ملل بوستان قیطریه برگزار شد. این مراسم با حافظخوانی دکتر پریوش ابراهیمی آغاز و با سخنرانی دکتر کورش سالاری، سردبیر نشریه رهآوردمهر، محمدامین دباغیان و سیده نرگس حسینی ادامه یافت.
دکتر کورش سالاری در این مراسم با آرزوی روز و روزگار خوش برای ایران گفت: مهرگان جشن مهرورزان است/ مهرگان جشن عهد و پیمان است/ مهربان یار مهرگانت شاد/ مهرگان روز مهر ایران است. امروز در مورد جشن مهرگان با تاریخی شاید پنجهزار ساله سخن میگوییم. تا دهه هفتاد تاریخنگاران و بسیاری از کسانی که در مواجهه با تاریخ جهان بودند، تصور میکردند که بینالنهرین کهنترین تمدن جهان را دارد اما از سال 1370 کاوشهای دکتر یوسف مجیدزاده و تلاشهای ادامهدار دکتر سید منصور سید سجادی و باستانشناسان دیگر در جیرفت کرمان مشخص کرد که کهنترین تمدن جهان در دل نگین ایرانشهر یعنی جیرفت جای گرفته است. در این منطقه خطی کشف شد که هنوز بشر موفق به خواندن الفبای آن نشده است. این نکته نشاندهنده آن است که تاریخ برگزاری جشنهای کهن ایران زمین از جمله مهرگان شاید به زمانی بیشتر از پنج هزار سال برمیگردد.
وی با اشاره به کلمه «مهر» افزود: مهر از ریشه ميثر، يكى از خدایان مشترک، هندیان و ایرانیان بوده، كه قدمت آن به چهارده قرن ق.م ميرسد. آيين مهر(مهرپرستي)، آیینی بود که بر پایه پرستش مهر(ميترا) ایزد ايران باستان، جنگاوری، پاکی و ناآلودگی، در دوران پیش از آيين زرتشت بنیان نهاده شد. پیش از زرتشت پیامبر باستانی ایران، ایرانیان دینی چند ايزدى داشتند و ميترا گرانقدرترین ایزد آنان محسوب میشد.
دکتر سالاری در ادامه بیان کرد: پس از ظهور زرتشت، او خداي بزرگ را اهوارمزدا معرفي كرد و ايزدان را به دو دسته اهورايي و ديواني تقسيم نمود. يكي از ايزدان اهورايي مهر بود، مهر ايزدي نيك است و قسمتي از اوستا به نام او، نامگذاري شده است.
این پژوهشگر حوزه تاریخ در ادامه به روند راهیابی آیین مهر به آسیای صغیر و روم اشاره کرد و گفت: پرستش مهر در نخستین سده پیش از میلاد و در دوره پادشاهی اشکانیان و به ویژه در زمان تیرداد یکم، پادشاه اشکانی ارمنستان توسط لژیونهای رومیانی که با فرهنگ ایرانی آشنا شده بودند، به غرب آسیای صغیر (آناتولی) و روم راه یافت و در سرتاسر سرزمینهای غربی و اروپا و حتي شمال آفريقا منتشر شد.
کورش سالاری افزود: هر چند واژه «میترائیسم» برگردان دین مهرپرستي (ميترا) است و در واژهنامهها و فرهنگنامهها این دو را به یکدیگر ارجاع میدهند؛ اما کیش «میترائیسم» گونه اروپایی شده و تغییر یافته دین مهر (ميترا) به شمار میرود که علیرغم شباهتهای فراوان، تفاوتهایی نیز با یکدیگر دارا هستند.
سردبیر نشریه رهآوردمهر با بیان اینکه آیین مهرپرستی یا میترائیسم، مذهبی ایرانی بود که در روند زوال بتپرستی امپراتوری روم از شرق وارد دنیای غرب شد و در آنجا رشد نمود و قدرت گرفت، اظهار داشت: بايد اضافه كرد كه، کیش پرستش مهر تا پیش از رواج و پذیرش دین مسیحی در سدهی سوم میلادی، کشورهای یونان، ایتالیا، گالیا (فرانسه)، سلت، ایرلند، بریتانیا، پروس(آلمان)، اسلاو و دیگر کشورهای اروپایی غربی و شرقی را در نوردید. کیش میترا به شدت از تمام مذاهب باستانی که آداب آن در یونان و روم باستان به جای آورده میشد، متمایز بود. این دین به تدریج از خاستگاه ایرانی خود جدا شد تا به جایی که منشاء نخستین آن به کلی فراموش گردید. بعدها با گسترش مسيحيت، دين مسيحيت بسیاری از آیینها و باورهایش، از جمله بنیاد نظام گاهشماری میلادی آن، ریشه در آیینهای مهری دارد.
کورش سالاری با اشاره به اینکه جشن مهرگان قدمتی به ديرينگي ایزد مهر دارد، گفت: هنگام اصلی جشن «مهرگان» نخستين روز مهرماه بوده كه بعدها به شانزدهم مهرماه منتقل شده است. در ادبیات كهن فارسی نیز همواره جشن مهرگان با نخستین روز فصل پاییز برابر دانسته شده است. شاید از دوره ساسانی، جشن مهرگان به مهر روز از مهر ماه (شانزدهم ماه) مهر منتقل شده است.
وی به دلیل برگزاری جشن مهرگان در آغاز مهرماه و اصولاً نامگذاری نخستین ماه فصل پاییز به نام مهر، اشاره و بیان کرد: در دورههایی از دوران باستان و از جمله در عصر هخامنشی، آغاز پاییز، آغاز سال نو بوده است و از همین روی نخستین ماه سال را به نام مهر منسوب کردهاند. تثبیت آغاز سال نو در هنگام اعتدال پاییزی با نظام زندگی مبتنی بر کشاورزی ایرانیان بستگی کامل دارد. میدانیم که سال زراعی از اول پاییز آغاز و در پایان تابستان دیگر خاتمه میپذیرد. قاعدهای که هنوز هم در میان کشاورزان متداول است و در بسیاری از نواحی فلات ایران جشنهای فراوان و گوناگونی به مناسبت فرارسیدن مهرگان و پایان فصل زراعی برگزار میشود. شاید بتوان شیوه سال تحصیلی امروزی را باقیمانده گاهشماری کهن میترایی دانست.
سردبیر نشریه رهآوردمهر با بیان اینکه در این جشن ایرانیان با پوشیدن ردای ارغوانی رنگ و همراه با دستههای نوازندگان و خنیاگران به رقصهای دستهجمعی و پایکوبی و نوشیدن میپرداختهاند، گفت: در مجموع و به طور خلاصه، جشن مهرگان، جشن نیایش به پیشگاه «مهر ایزد» ایزد روشنایی و پیمان و درستی و محبت، ایزد بزرگ و کهن ایرانیان و همه مردمان سرزمینهایی از هند تا اروپا، به هنگام اعتدال پاییزی در نخستین روز مهرماه و در حدود دو هزار سال اخیر در مهر روز از مهرماه، برابر با شانزدهم مهرماهِ گاهشماری ایرانی (هجری خورشیدی فعلی) برگزار میشود. مردمان در این روز تا حد امکان با جامههای ارغوانی بر گرد هم میآمدهاند. در میان خوان مهرگانی که از پارچهای ارغوانی رنگ تشکیل شده بود؛ گل «همیشه شکفته» مینهادند و پیرامون آن را با گلهای دیگر آذین میکردند. در پیرامون این گلها، چند شاخه درخت گز يا هوم نیز مینهادند و گونههایی از میوههای پاییزی که ترجیحاً به رنگ سرخ باشد به این سفره اضافه میشد. میوههایی مانند: سنجد، انگور، انار، سیب، به، ترنج (بالنگ)، انجیر، بادام، پسته، فندق، گردو، کُنار، زالزالک، ازگیل، خرما، خرمالو و چندی از بودادهها همچون تخمه و نخودچی.
دکتر کورش سالاری افزود: بعید نیست که «سماع»های عارفانه پیروان طریقه «مولویه» در شهر قونیه امروزی، ادامه دگرگون شده همان ارغشتهای میترایی باشد.
وی بیان کرد: اين جشن بزرگ از دوران كهن نزد ايرانيان اهميتي خاص داشته است، برای بررسی اهمیت مهرگان، باید آن را به دو بخش تقسيم كنيم: مهرگان طبیعی و مهرگان اسطورهای. مهرگان طبیعی، به مانند نوروز دارای اعتدال کیهانی است. در دوران کهن، برای اين دو اعتدال جشن برگزار میشد، پس در مهرگان، طول روزوشب با هم برابر است و به همین دلیل این ماه را مهر (میزان) نامیدهاند که به نام ایزد داوری و عدالت و دادگستری است و از همه مهمتر آغاز سال زراعي در مهرماه اهميت اين ماه را براي ايرانيان بيشتر ميكند؛ اما پيرامون مهرگان اسطورهای باید گفت: در دورهی هخامنشیان، داریوش بزرگ پس از اینکه بر گئومات مغ پیروز میشود كه شرح این رویداد را در کتیبهی بیستون ثبت نمود، این طور که گئومات مغ یاغی بوده و نیایشگاهها را خراب کرده است و داریوش در همین مهر ماه بر گئومات مغ غلبه میکند؛ اما بايد اضافه كرد كه، پیروزی داریوش بر گئومات مغ یک داستان اسطورهای را برای ايرانيان یادآوری میکرد: داستان قیام کاوه آهنگر بر ضحاك ظالم كه موجب بر تخت نشستن فريدون ميشود؛ بدينترتيب فریدون به یاری مردم و کاوه آهنگر در مهرماه بر تخت شاهی مینشیند و جشنی عظیم میآراید. فردوسي انوشهروان در شاهنامه به روشنی به جشن کهن مهرگان و پیدایش آن در دوران پادشاهی فریدون نيز اشاره کرده است.
سردبیر نشریه رهآوردمهر در ادامه گفت: از لحاظ اسطورهای، مهرگان جشن پیروزی روشنایی بر تاریکی، نیکی بر بدی و حق بر باطل است. مهرگان شش روز به طول میانجامید؛ روز اول را جشن عامه میگفتند و آخر که رام روز مهرگان خاص نام داشته است، روز بیست و یکم در گاهشمار یا گاهنامه پارسی و به معنای آرام، خوشحال و مطیع آمده است.
وی با بیان اینکه مورخان، نويسندگان و شاعران، از برگزاري جشن مهرگان در دستگاه پادشاهان و حاکمان خبر میدهند، گفت: از جمله در برگزاري اين جشن در پيش از اسلام آمده است که اين عيد مانند ديگر اعياد براي عموم مردم است. از آيين ساسانيان در اين روز اين بود که تاجي را که به صورت آفتاب بود به سر ميگذاشتند و در اين روز براي ايرانيان بازاري بر پا ميشد و در ملوک خراسان رسم است که در روز مهرگان به سپاهيان و ارتش رخت پائيزي و زمستاني میدهند.
این پژوهشگر حوزه تاریخ به برگزاری این جشن در ايران بعد از اسلام اشاره و بیان کرد: از برگزاري جشن مهرگان، در دوره غزنويان، آگاهي بيشتري در دست است، در اشعار فردوسي بزرگ، عنصري، فرخي و منوچهري وصف اين جشن آمده، ابوالفضل بيهقي از برگزاري جشن مهرگان در زمان سلطان محمود غزنوي، در سالهاى ٤٢٨، ٤٢٩ و٤٣٠ ه. ق که خود شاهد بوده، خبر ميدهد.
امروزه نیز برگزاري مهرگان به عنوان جشني خانوادگي، در بين زرتشتيان يزد و کرمان و نيز «از آيين قرباني کردن گوسفند، در برخي از روستاهاي زرتشتي نشين يزد، براي ايزد مهر» خبر میدهد. زمان برگزاري آيين قاليشويان در مشهد اردهال را جلال آل احمد، با مهرگان هم پيوند ميداند. هر سال جشني در تاجيکستان و سمرقند، در ماه ميزان برگزار ميشود.
همچنین محمدامین دباغیان، کارشناس معماری نیز با نشان دادن تصاویری از تهران قدیم در قالب پاورپوینت به شرح جشن مهرگان در تهران و شهر ری پرداخت.
سیده نرگس حسینی نیز به شرح نمادهای مهرپرستی در آثار باستانی ایران پرداخت.
حسن ختام این مراسم با موسیقی و سرود «ای ایران اى مرز پرگهر» پایان پذیرفت.
